مقـدمـه :

بيابان­ها و مناطق كويري ايران بطور تقريبي در سطح وسيعي از مناطق مركزي واقع شده­ كه اغلب توسط كوههاي مجاور احاطه شده اند . بارندگي سالانه­ي اين مناطق كويري 100-200 ميلي متر است كه اصلي ترين زمان اين بارندگي­ها در طول فصول زمستان و بهار است ، چرا كه تابستان­ها اغلب گرم و خشك و پاييز نيز فصلي كم باران است .

پوشش گياهي منطقه­ي سيستان انبوه و متراكم نبوده و حتي بخش وسيعي از اين منطقه خالي از پوشش گياهي است. از سال 1996 درياچه­ي هامون خشك شده  و در واقع حدود هشت سالي است بخش هايي از هامون كه در ايران قرار دارد ، بدليل كمبود بارندگي خشك شده است . زماني كه درياچه آب كافي داشت ، ساكنان بومي منطقه غذاي مورد نياز خود را از طريق شكار ، ماهيگيري و كشاورزي تامين مي­كردند . اما در زمان حاضر معاش آن­ها به دليل خشكي درياچه تغيير پيدا كرده است .

در ميان تمـام انواع گياهان بكار برده شـده توسـط سـاكنان منطقه ، گياه ني ( كه در زبان محـلي «لوخ» گفته مي­شود ) نقش مهمي را در معاش آن­ها ، چه در گذشته و چه در زمان حال ايفا مي­كند . آن­ها از قسمت­هاي مختلف اين گياه در زندگي روزانه خود استفاده مي­كنند . نام اين گياه را « لوخ » گذاشته­اند و هر قسمت از اين گياه را هم به شكل جداگانه و بر اساس كاربردشان نامگذاري كرده اند .

مواد و روش­ها :

مواد و اطلاعات اين مطالعه به شكل تحقيقات گياه ـ مردم شناسي ( Ethnobotany ) در ميان مردمان بومي منطقه­ي سيستان در بهار سال 2003 جمع آوري شده است . روستاهايي كه مورد مطالعه قرار گرفته اند شامل روستاهاي شيباباد ، آزادي ، لطف الله ، كوه خواجه ، تخت عدالت ، گامشاد ، اِديمي است . مواد گردآوري شده در اين مطالعه نيز شامل يادداشت هاي ميداني است كه بر اساس مشاهده­ي مستقيم ، مصاحبه هاي غير رسمي و عميق و همچنين عكس و طرح مي باشد . همينطور نمونه هايي هم در هرباريوم فارابي گردآوري شده است .

نتايج تحقيقات :

گياه ني شامل 16 ـ 14 گونه است كه به شكل گسترده اي در مناطق مرطوب جهان پراكنده شده­اند . اين گياه در ايران 12 گونه دارد و به شكل گسترده­اي در ايران توزيع شده است .Typha Domingensis  كه يكي از گونه­هاي اين گياه است ، چنين قابليتي را دارد كه در آب تا عمق 5/1 متر برويد ؛ گرچه عمق ايده آل براي رويش اين گونه 22 سانتي متر است .

بيشتر گونه­هاي اين گياه داراي كاربردها و مصارف رايجي در بين گروه­هاي قومي جهان است . مردم از اين گياه براي مصارف خوردني استفاده مي­كنند . علاوه بر اين ، از اين گونه­ها براي كارهاي دستي خانگي نظير سبد بافي ، حصير بافي و ديگر مقاصد استفاده مي­كنند .

نتايج تحقيقات نشان مي­دهد كه ساقه­ي ضخيم اين گياه و در مواردي سـاقه­هاي نرم و ظريف آن و همچنين گل هاي آن بعنوان منبع غذايي مورد استفاده قرار مي­گيرد . علاوه بر اين­ها ، گياهان جوان و تازه روئيده اين گونه براي غذاي بوفالوهاي آبي و ديگر حيوانات اهلي در باتلاق ها و همچنين براي ساختن كلبه ها و درست كردن حصير و ديگر امور استفاده مي­شود .

همچنين يك غذاي زرد رنگي هم بوسيله­ي مخلوط كردن قسمت­هاي مختلف اين گياه با شـكر تهيه مي­شود كه « قوواريت » ‌نام داشته و در بازارهاي كشور عراق فروخته فروخته شده و توسط مردم خورده مي­شود .

داده هاي اتنوگرافيك جمع آوري شده در اين مطالعه نشان مي­دهد كه گياه ني در ميان ساكنان بومي منطقه سيستان براي مواردي نظير : حمل و نقل ، ماهيگيري ، پوشش كف زمين ، درها و پنجره­ها ، صنايع دستي مثل سبد و غذاي انسان ها استفاده مي­شود .

ماهيگيري :

همانطور كه گفته شد ، سيستان يك منطقه كم باران و خشك بوده كه در جنوب شرقي ايران واقع شده است . درياچه­ي عميق هامون به عمق دو متر در اين منطقه قرار دارد كه متاثر از بارندگي هاي فصلي است . منبع اصلي آب اين درياچه از رودخانه هاي كشور افغانستان تامين مي­شود .

معاش گروه­هاي قومتي اين منطقه بسـتگي به اين درياچه دارد ، چرا كه ماهيگيري يك منبع مهـم بوده و گياه ني نقـش پر اهميتي در اين فعاليت دارد . مردم ماهي­ها را درون تلـه هاي سـاده اي كه در اصـطلاح محـلي به آن « Book » گفته مي­شود ، مي­گيرند . اين تله­ها در مناطق عميق درياچه كاربـرد دارد . اما نوع ديگر از اين تورها كه در زبان محلي « Dom » خوانده مي­شـود نيز وجود دارد كه ماهي­ها به درون آن هـدايت مي­شـوند . اين نوع از تله ها توسط ساقه­هاي بلند و ضخيم گياه ني ساخته مي­شود كه در اصطلاح محلي به آن « خولك » ‌گفته مي­شود . سپس با طناب ، برگ­هاي اين گياه را به دور ساقه ها مي­پيچند .

حمل و نقل :

به شكل سنتي مردم سيستان در اطراف درياچه هامون ، قايق­هاي مشخصي را با استفاده از اين گياه مي­سازند كه در زبان محلي مردم منطقه ، « توتان » ( Tootan ) ناميده مي­شود . البته در حال حاضر به دليل خشكي هامون ، قايق سواري از بين رفته است . گرچه اغلب مردان اين منطقه هنوز مي­دانند چگونه قايق بسازند . بطور كلي ساختن و بكاربردن اين نوع از قايق تا 8 ـ 7 سال پيش خيلي رايج بود بخصوص تا زماني كه بخش­هاي ايراني درياچه هامون آب داشت .

در واقع اين نوع قايق يك وسيله نقليه­ي ايده آل در قسمت هاي عميق درياچه هامون براي شكار پرندگان وحشي ، ماهيگيري و هم چنين حمل كردن بارها و محموله ها است . مردم برگ­هاي بلند و ضخيم گياه ني را براي ساختن توتان بكار مي­برند .

يك پارو ( در زبان محلي پاچو ) هم از ساقه­هاي ضخيم درخت Tamarix تهيه مي­شود . هر توتان تنها يك پارو دارد كه بوسيله آن ، فرد قايق ران توتان را از طريق فشار دادن پارو به انتهاي رودخانه كنترل مي­كند . طول اين پاروها بين 6 ـ 5 متر است . طول هر توتان  5 ـ 5/3 متر و عرض آن 30/1 ـ 7/0 متر است كه با توجه به نوع كاربردش متفاوت است .

بطور معمول توتان هاي مخصوص شكار و ماهيگيري كوچك تر و مناسب براي 2 ـ 1 نفر با تجهيزات آنها است و قايق هاي بزرگتر براي حمل كردن محموله هاي باري بزرگ استفاده مي­شود . يك توتان كوچك از سه باليما ( در زبان محلي چنگك ) و يك توتان بزرگ از پنج باليما ساخته مي شود . دو تا از باليما از يكسري برگ هاي دراز و ضخيم گياه ني ( لوخ ) ساخته مي­شود كه با طناب به دورشان پيچيده مي­شود . دو تا از باليماهاي خيلي باريك هم در دو قسمت توتان به منظور دستگيره ها گذاشته مي­شود . دوام هر توتان خيلي كوتاه بوده و تقريبا يك ماه دوام دارد .

پوشش :

دو دسته­ي اصلي پوشش در اين منطقه بوسيله گياه ني توليد مي­شود . اولي يكنوع حصير اسـت كه در زبان محلي « اصيل »‌ گفته شده و از برگ هاي اين گياه تهيه مي­شود . دومي يكنوع پرده است كه در زبان محلي « پرده » گفته شده و از برگ هاي اين گياه ساخته مي­شود . اين نوع پرده نقش اقتصادي بسيار مهمي را در زندگي مردم اطراف هامون ايفا مي­كند . آن ها سايز و اندازه­هاي مختلفي از پرده را درست كرده و مي­فروشند . چرا كه تقريبا همه­ي درها و پنجره هاي اين منطقه براي محافظت شدن ساختمان و بنا از نور شديد آفتاب و وزش شن ها نياز به پرده دارند .

علاوه بر اين يكسري تقاضا هم از شهرها و مناطق ديگر كشور براي اين محصول سنتي ساخته شده از گياه ني وجود دارد كه دليل عمده اين تقاضا قيمت پايين و مفيد بودن آن است . غريبه ها اغلب اين محصـول را « حصير »‌ مي­نامند . اهميت اقتصادي اين پرده براي مردمان محلي به اين دليل است كه آنها خولك هاي مورد نياز خود را از ديگر قسمت­هاي درياچه هامون در افغانستان كه هنوز آب كافي براي باقي ماندن اين گياهان دارد ، مي­خرند .

براي تهـيه پـرده ، مـردم نيـاز به يكسـري ابزارهاي سـاده شـامل چـوب يكي از گيـاهان منطقـه كه دو شـاخه دار ( انشعاب دار ) است ، دارند . آنها دو شاخه را با فاصله حدوداً يك متر از همديگر تنظيم كرده و يك صفحه­ي تخته باريك را روي آن قرار مي­دهند . بنابراين اين صفحه كه كاملا با دو شاخه ( انشعاب ) تنظيم مي­شود ، يك بستر يا زمينه­اي مي­شود براي خولك ها كه با ديگر قسمت ها پيچيده شوند ، تا يك پرده ساخته شود .

عرض هر پرده متفاوت بوده كه از 2 تا 60/1 و 30/1 متر است . بنابراين براي تهيه­ي پرده ، ابتدا مردم نياز به آماده كردن خولك هاي دراز در سه سايز دارند . طول هر پرده از 30 تا 50 متر مي­باشد كه بين  3 ـ 2 روز و توسط 6 ـ 5 نفر كه معمولا اعضاي يك خانواده هسته­اي هستند ، آماده مي­شود . اين پرده ها به شكل متر مربعي فروخته مي شود .

صنايع دستي :

رايج ترين صنايع دستي كه از برگ­هاي گياه ني درست مي­شود شامل چندين نوع سبد براي طبقه بندي و حمل كردن است . نام محلي آن­ها « سِله » ( براي طبقه بندي كردن ) و « ‌شونگورك » كه يكنوع سبد با دو دسته براي حمل كردن است ، مي­باشد .

همچنين علاوه بر همه­ي كاربردهاي بالا يك نكته جالب وجود دارد كه از اين گياه براي پر كردن بالش و متكا نيز استفاده مي­شود . همچنين بنا بر شرايط ، مردم اين منطقه علاقه مند به خوردن درون ساقه هاي اين گياه هستند كه طعم شيريني مي­دهد .

منبع مقاله:

Zonas Aridas, 8(2004) : 7-17

مترجم : زهرا السادات قاضي طباطبايي

نوشته فرخ قهرمانی نژاد ، سپیده پارسا پژوه